Sfałszowane informacje o własności papierów wartościowych

1. Architektura prawna rejestracji papierów wartościowych

Każdy instrument finansowy dopuszczony do rozliczeń i rozrachunku jest unieruchomiony lub zdematerializowany w ramach centralnego depozytu papierów wartościowych (CSD): przykładami są Clearstream Banking, Euroclear Bank, DTC (część DTCC), SIX SIS oraz krajowe depozyty, takie jak Euronext VPS Norway czy Euroclear Finland. Podmioty te prowadzą główny rejestr stanów posiadania. Rejestr ten stanowi ostateczny zapis określający, kto z mocy prawa posiada tytuł własności do instrumentu.

Rejestr ten zasadniczo nie wskazuje jednak ostatecznego beneficjenta rzeczywistego (UBO). Centralne depozyty papierów wartościowych (CSD) rejestrują stany posiadania w imieniu swoich uczestników: zazwyczaj dużych banków, domów maklerskich lub podmiotów powierniczych. Uczestnicy ci prowadzą z kolei subrejestry odzwierciedlające stany posiadania ich klientów. W konsekwencji powstaje łańcuch własności, w którym każdy szczebel jest uznawany przez prawo i standardy rachunkowości za „pośrednią strukturę posiadania”.

W takiej strukturze:

• Centralny depozyt papierów wartościowych (CSD) uznaje swojego uczestnika za posiadacza.
• Uczestnik ujmuje beneficjenta rzeczywistego w swoich księgach wewnętrznych.
• Beneficjent rzeczywisty posiada zatem uprawnienie prawne, a nie bezpośredni tytuł własności do instrumentu.

2. Jak powstają ułamkowe udziały i współwłasność

W przypadku większości emisji papierów wartościowych, zwłaszcza dużych programów dłużnych lub kapitałowych, instrument jest emitowany w formie globalnej: jako pojedynczy certyfikat globalny lub zapis elektroniczny reprezentujący całość emisji. Ten pojedynczy certyfikat jest deponowany w centralnym depozycie papierów wartościowych (CSD) i dzielony elektronicznie na zamienne jednostki.

Gdy inwestorzy nabywają części takiej emisji, ich udziały są rejestrowane jako ułamkowe części tego globalnego instrumentu w systemie księgowym CSD oraz w łańcuchu powierniczym. Tysiące inwestorów może zatem być prawnie właścicielami ułamków jednego instrumentu. Żaden inwestor nie jest „właścicielem całej obligacji”, chyba że posiada wszystkie jednostki emisji, których rozliczenie zostało prawidłowo zarejestrowane w CSD.

Każde twierdzenie o posiadaniu całości danej emisji musi zatem dawać się wykazać za pomocą:

• zapisy CSD wykazujące łączny stan posiadania równy pełnemu wolumenowi emisji oraz
• odpowiednich potwierdzeń od wszystkich pośredników w łańcuchu przechowywania aktywów.

Bez takiej dokumentacji twierdzenia o pełnym prawie własności są fikcyjne.

3. Posiadanie bezpośrednie a pośrednie

Centralne depozyty papierów wartościowych (CSD) działają w oparciu o dwa podstawowe modele:

• Systemy bezpośredniego posiadania – nazwisko rzeczywistego beneficjenta widnieje bezpośrednio w księdze depozytu papierów wartościowych (CSD) jako prawnego właściciela. Przykładem są rynki nordyckie (Finlandia, Szwecja, Dania, Norwegia) oraz, w formie hybrydowej, Szwajcaria.
• Systemy pośrednie (omnibus) – Rejestr CSD wykazuje wyłącznie instytucje uczestniczące; inwestorzy końcowi są ewidencjonowani w wewnętrznych księgach swoich powierników. Jest to model dominujący w Euroclear, Clearstream i DTCC.

W modelu pośrednim osoba fizyczna ani instytucja nie może figurować jako posiadacz na ekranach CSD, o ile nie jest samodzielnie uczestnikiem bezpośrednim – status ten zarezerwowany jest dla regulowanych podmiotów spełniających rygorystyczne kryteria kapitałowe, operacyjne i w zakresie compliance. Osoby prywatne niemal nigdy ich nie spełniają.

4. Jak ustalić, czy inwestor posiada aktywa bezpośrednio w CSD

Jedyną rozstrzygającą metodą weryfikacji, czy rzeczywisty beneficjent (UBO) posiada bezpośredni rachunek w centralnym depozycie papierów wartościowych (CSD), są dowody dokumentacyjne i operacyjne wystawione przez sam CSD. Nie istnieją publiczne bazy danych ujawniające rachunki inwestorów końcowych, a każdy rzekomy „zrzut ekranu” wykazujący własność jest bezwartościowy bez potwierdzających go zapisów.

Rzetelna weryfikacja obejmuje:

1. Dokumentacja CSD
   Rzeczywisty bezpośredni posiadacz rachunku otrzymuje od CSD dokumentację otwarcia rachunku oraz oficjalne wyciągi z rachunku: zazwyczaj na papierze firmowym CSD lub w formie komunikatów SWIFT (MT535 lub MT536). Pełna nazwa prawna posiadacza rachunku figuruje dokładnie w takim brzmieniu, w jakim została zapisana w wewnętrznej księdze CSD.
2. Ujawnienie łańcucha przechowywania Jeżeli inwestor posiada aktywa za pośrednictwem podmiotu prowadzącego przechowywanie, może zażądać od tego podmiotu pisemnego potwierdzenia łańcucha przechowywania; w przypadku akcji spółek z UE proces identyfikacji akcjonariuszy przewiduje także dyrektywa w sprawie praw akcjonariuszy II (art. 3a). (Art. 38 rozporządzenia CSDR nakłada na centralne depozyty papierów wartościowych i ich uczestników obowiązek oferowania rachunków zbiorczych oraz indywidualnie wyodrębnionych.) Potwierdzenie powinno wskazywać:

• Centralny depozyt papierów wartościowych (CSD), w którym instrument jest zdeponowany;
• Posiadacz rachunku w CSD (zazwyczaj powiernik lub podmiot działający w jego imieniu jako nominee);
• Relacja między inwestorem a tym podmiotem prowadzącym przechowywanie.
  Jeżeli nazwa inwestora nie widnieje jako posiadacz rachunku w CSD, jego własność ma charakter pośredni.

Wskaźniki operacyjne

Bezpośredni uczestnicy CSD są identyfikowani za pomocą unikalnych kodów BIC lub kodów uczestnika stosowanych w komunikatach rozrachunkowych SWIFT. Jeżeli w instrukcjach rozrachunkowych dotyczących transakcji inwestora jako stronę dostarczającą lub odbierającą wskazano kod BIC innego podmiotu, inwestor nie jest bezpośrednim uczestnikiem.

5. Jak wytwarza się fałszywe ekrany

Nieuczciwi operatorzy często fabrykują zrzuty ekranu, które rzekomo przedstawiają „strony własności” w terminalach Euroclear, Clearstream lub Bloomberg. Są one łatwe do sfałszowania z trzech powodów:

• Systemy CSD nie są publicznie dostępne. Są to zamknięte platformy instytucjonalne, zastrzeżone dla upoważnionych uczestników. Osoba prywatna nie może zalogować się do Euroclear ani Clearstream.
• Ekrany uczestników pokazują wyłącznie ich własne aktywa, a nie aktywa osób trzecich. Zrzut ekranu wykonany przez jednego uczestnika nie może przedstawiać rachunku innego klienta.
• Żaden ekran CSD nie wyświetla „własności UBO”. Wyświetla salda rachunków przypisane do identyfikatorów uczestników, bez wskazywania rzeczywistych beneficjentów.

W konsekwencji każdy zrzut ekranu przedstawiający imię i nazwisko osoby fizycznej lub innego beneficjenta rzeczywistego (UBO) jako „właściciela” instrumentu finansowego w depozycie papierów wartościowych (CSD) lub w systemie obrotu jest z definicji sfałszowany lub zmanipulowany.

Prosimy również zwrócić uwagę na następujące kwestie:

• Euroclear, Clearstream i inne centralne depozyty papierów wartościowych są infrastrukturami rozrachunku i przechowywania. Nie są rejestratorami ostatecznych beneficjentów rzeczywistych papierów wartościowych.
• Ich rejestry wskazują wyłącznie bezpośrednich uczestników, to jest banki, podmioty prowadzące przechowywanie aktywów, domy maklerskie lub inne upoważnione instytucje finansowe. Nie identyfikują poszczególnych klientów ani nie poświadczają rzeczywistej własności.
• W konsekwencji żaden dokument pochodzący wyłącznie od Euroclear, Clearstream lub innego centralnego depozytu papierów wartościowych nie stanowi dowodu, że są Państwo właścicielem instrumentu finansowego.
• Jedynym akceptowalnym dowodem rzeczywistej własności jest dokumentacja wydana przez bank, dom maklerski, depozytariusza lub innego upoważnionego pośrednika w obrocie papierami wartościowymi, który prowadzi Państwa rachunek papierów wartościowych, ponieważ wyłącznie te instytucje mogą poświadczyć Państwa rzeczywistą własność.